Salin dan alih aksara oleh: T.A. Sakti dan T. Idham Khalid
Mengenang Ulama dan Dayah Krueng Kale
1439 H / 2018 M
Peuneuphon Haba
Mulai kamoe alih aksara Karangan Ulama Krueng Kale, poh 3 seupot uroe Jum’at, 8 Puwasa 1439 atawa 8 Ramadhan 1439 H bertepatan 25 Mei 2018 M. Bunoe poh 10.50 s/d 12.45 (jak-duek ngon woe) ngon Bg Ih lonjak kunjong u rumoh Bapak Ramli A.Dally yang meninggal bak Senin. Semoga beulam ampunan Allah Swt!. Meunan cit, mudah-mudahan buet seumalen nyoe beurijang seuleusoe, Aminn!. Patut kami jelaskan, masih ada beberapa kata dalam nazam ini yang belum diketahui maknanya, insya Allah pada cetakan ulang akan kita perbaiki dengan bantuan para peminat bahasa dan sastra Aceh!.
Hikayat Bahsa Jawoe
‘Ajaeb Subhanallah, nyoe lon kisah bahsa Jawoe
Saboh padan ban atoran, lon boeh bangon ban meuduek adoe
Bangon lagee sang hikayat, sanjak teupatban ato droe
Teubiet pucok diujong bak,jroh that rampak bungong geutoe
Reumbang laku keunong sanjak, jeuet keugalak ureueng beuet Jawoe
Reubang bangon keunong canek, beudoh reunek gule rampoe
Tabeue masen meungna reunek, bak nyum-nyum ek tamakeuen troe
Leumak santan mameh manisan, tapeulawan beurang kapeue
Meuseuki tapeh taboeh keunan, jan tamakeuen mameh hansoe
Meunankeu tamse ureueng keumarang, meunghan reumbang mitsoe pakoe
Keunong lagee reumbang padan, beurang kaban pi geupakoe
Bak ureueng ngeut lom ngon dungee, meunggot lagee ji meurunoe
Adat tatem beuta hafai, rijang takeunai Kitab Jawoe
Galak jipham Bahsa Aceh, makna sareh jiboeh keudroe
Meunggot matan gleh ngoh shurah, bukon ceudah aneukku nyoe
Amma bakdu dudoe nibak nyan, kheundak Tuhan bak uroe nyoe
Kulakee tulong ubak Allah, bahlon kisah Bahsa Jawoe
Lon puphon ngon nama Allah, ampon meu’ah deesya lon nyoe
Deesya ulon han teukhimat, sitimang brat langet bumoe
Bermula phon mengambil tatueng, telaga mon siang uroe
Jika beukit nyang juwa cit, bahwa bit-bit kemudian dudoe
Dahulu dilee minta lakee, dapat tateumei seorang sidroe
Tatkala yohnyan nyang itu nyan, yaitu nyang nyan ini nyang nyoe
Hilang gadoh membasuh tasrah sentuh teupeh tangan jaroe
Lanjut jioh selesai habeh, hantar keubah liher takue
Maka teuma jikalau sangkira kain ija pakai tangui
Besar raya kecil ubit, sedikit bacut kembali tawoe
Nyang banyak le sesak arat picik ubit bak teumpat nyoe
Berdiri tadong berjalan tajak, duduk taduek sendiri sidroe
Tenang teudong hening jeureungeh, suatu saboh beurangkapeue
Lari taplueng berhenti piyoh, percahya pateh beurangkasoe
Lihat kalon kelihatan leumah, batal hansah beurangkapeue
Mengetahui tathee waktu watee, berolh tateumei beurangkapeue
Hendak nafsu tanggung tame, kenal turi mengapa hanpeue
Masuk tamong keluar teubiet, kerja pubuet geunap uroe
Nyang ada na tiada tan, serta sajan beurangkasoe
Berbetulan teupat hadapan dinab, menjabat tamat beurangkapeue
Kanan unun belakang likot, lutut teuot gaki geutanyoe
Nyang kiri wie ruma bulee, rambut ulee oek geutanyoe
Telinga geuliyueng mulut babah, lisan lidah nyang dahi dhoe
Bawah diyub kepala ulee, tukal palee heran laloe
Datang teuka bangkit beudoh, menyapu sampoeh beurangkapeue
Segala dum sekalian bandum, cincin incien soek dijaroe
Tinggi manyang rendah miyub, nyang hampir rab ngon geutanyoe
Nyang jangan bek mehimpun sapat, makam teumpat duek geutanyoe
Menutup toep tiap2 jeuep2, hubung sambat beurangkapeue
Pake beungeh peutang seupot, nyang gugur srotle u bumoe
Apabila proehai demikian, buni tasom daging asoe
Nyang sampai troeh lupa tuwo, cucur sibu ie tamanoe
Nyang apa peue berapa padum, nyang sungai krueng dalam nanggroe
Lindung padok sekali siblet, nyang jalan rot tajak keudroe
Nyang sangat that buang taboih, tinggal kubahle disinoe
Nyang baik jroh nyang jatuh rhot, setelah lheueh bak teumpat nyoe
Nyang pada bak kepada ubak, daripada nibak beurangkasoe
Bagi dibak menyahut seuot,mengucap seubut tunai jinoe
Bersamaan sajan segera rijang, pulang riwang beurangkapeue
Suruh tayue larang tatham, nyang lagi lom tabakeunoe
Kebajikan got kejahatan jeuheut, nyang jadi jeuetle disinoe
Nyang pipi mieng tanya tanyong, belum gohlom mimpi lumpoe
Minum tajeb makan pajoh, terjemah pinah balek ninoe
Angkat beuot taangkat boih, mana nyang toh menahan theun droe
Ingin hawa kuasa teuga, barang sebagainya nyang sa (ngon) nyoe
Nyang mauwalad meuturot-turot, nyang kelam seupot bak malamnyoe
Nyang tertib beumeuato, nyang kering tho bah hana peue
Bujur panyang singkat paneuk, membaca tabeuet ngapa hanpeue
Adapun napih menilik tangieng, mula phon2 sekarang jinoe
Baharu ubah gelincir reubah, palu tapoh siapa soe
Terlanjur silab risalah kitab, bunuh tatop beurangkasoe
Bersalahan hanasa inai gaca, engkau gata nyang aku droe
Kita gata mencari mita, kamu gata nyang kami droe
Tuntut mita garam sira, dikau gata nyang daku droe
Berkata tuto diam taiem, tertawa takhem menangis tamoe
Tanduk lungke gila pungo, laki2 ureueng lakoe
Keliling geunireng bermain meu’en, nyang perempuan ureueng binoe
Hamparan tika celitera peugah, isteri peurumoh suami lakoe
Pinggang keuieng hampar taleueng, menadah tatheun dua jaroe
Kanak2 nyang aneukmiet, nyang nyareng that nibak bunoe
Nyang lama treb lalu tajak, barangsiapa beurangkasoe
Nyang terkadang untong2, lubang ruhung naung reului
Murah tabri nyang kikir kriet, meniaga meukat jual publoe
Ghani kaya papa gasien, sana sinan sini sinoe
Kesudahan lheueh mukaranah hadhe, sembelih tasie memakai tangui
Lampau leupah kasad reukieh, tepi bineh mengulang tawoe
Daki kalang manakala adak, ngibar? reudok mata uroe
Dingin sijuek panas tutong, nyang padang blang jeub2 nanggroe
Hamba namiet sumpah caroet, rampas reubot pinjam tangui
Nyang tuan po hidup hudep, nyang damping rab ngon geutanyoe
Terjemur adee memohon lakee, pengetahuan tathee benua nanggroe
Pergi tajak nyang pula lom, lutar tasrom beurangkasoe
Anugerah bri keluarga wareh, tidur taeh geunap uroe
Nyang lapar deuek dahaga grah, sembuh puleh nyang kenyang troe
Akbar besar asghar kecil, sunyi seungoe bak teumpat nyoe
Meungujung seuon titah suroeh, terafdhal jroh nibak bunoe
Sehelai sioen telanjang teulhon, mantu? tuan beurangkasoe
Nyang tiga lhee sembilang sikureueng, kemarau khueng dalam nanggroe
Keunongsa hujan uap asap, perusah peugot sugi sugoe
Seyogia jroh cerepu kawoh, limpah peunoh dalam nanggroe
Istinja bersuci lenyap gadoh, nyang terang peungeuh hana padoe
Melompat tagrob undur surot, …tapet puji pujoe
Sisi bineh tipis lipeh, niah taweh bak teumpat nyoe
Perlehan bacut lumpur leuhob, memenan sabet citnyo meunoe
Nyang telur boh hayam manok, umbak riyeuek lam laot nyoe
Nyang sani cut, balgham geuneuheuk, terdandan teureuk oek geutanyoe
Nazar kaoy jilid kulet, bekas incit meringan phui
Unggas cicem tandas bagan, mashap Qur’an tameurunoe
Mengalir ile usaha mita, racun tuba dalam nanggroe
Jantan agam betina Inong, nyang susu mom beurangkasoe
Senantiasa beurangkajan, pergelangan aweuek jaroe
Nyang istighrak mehabiskan, tahu tuban beurangkapeue
Sekali peristiwa Siblet, dusta sulet beurangkasoe
Istimewa pula nyo nyolom, ibu tangan inong jaroe
Perkenan bri sangkaran cintra, bayan nyata imsak theun droe
Sederhana peuteungahan, berajaran tameurunoe
Berdeham2 teugeurihem, banding tangieng beurangkapeue
Mengadab peunab nyang mau meu, matahari mata uroe
Rajin pham nyang lambung lhong, menyelam seunom mandi manoe
Nyang terang peungeuh dinding padok, pelita panyot ngon talhoh droe
Rungga ruhung pelipis mieng, busuk that khieng gigi gigoe
Terbuka teuhah lasa leumoh, pukul tapoeh elok samlakoe
Terbakar tatot tunu tutong, nyang liang ruhung dalam bumoe
Nyang kemih iek nyang tahi ek, kelingking gitek dibak jaroe
Betapa pakri gerham khem, buni tasomle geutanyoe
Semut sidom lumut siseuk, pegawai alat beurangkapeue
Sejahtera selamat ikan eungkot, belalang daruet binatang nyoe
Gasal ganje taulan rakan, seteru lawan tunduk teukui
Perhumaan blang nyang peluh reuoh, makan pajoh beurangkapeue
Berkelahi bantah berdakwat, daki kalang dibak asoe
Kendaraan geuniduek sambran jampu, gayung cinu taniet jaroe
Naik taek turun tatron, nyang warkah on beurangkapeue
Memegang tamat tiang tameh, esok singoh perkara peue
Nyang tetapi ngon melainkan, balek ninan nibak bunoe
Hansah do’a meuntan ngon syarat, hansah ubat meungkon ngon toe
Meunankeu tamse nyang lon padan, pike tuan ban khaba nyoe
Insya Allah beuseulamat, uroe nyoe tamat Bahsa Jawoe
Kayee digle jroh that rampak, kukoh sibak keu bapeuen peutoe
Ureueng areh sangat bijak, jipham galak ban khaba nyoe
Ureueng buta nyang beuet Surat, nyang ngo hikayat ureueng tuloe
Hana laku hana layak, nyang hana hak bek tapakoe
Kayee raya hanle meuganong, bak beurunyong meubeurhala
Nyang han tupeue han jitanyong, thatkeu bingong meung jiiem droe
Ie lam laot hanle meuriyeuek, jinoe lam abeuek hana pade
Nyang na tuntut han jitem jeuet, nyang hana beuet malem keudroe
Kujak u cot roeh ateueh gle, kucok awe jeuet keutaloe
Meunan ‘ajab bak tapike, hate meurawe geunap uroe.[]







