Salin dan alih aksara oleh: T.A. Sakti dan T. Idham Khalid

Mengenang Ulama dan Dayah Krueng Kale

1439 H / 2018 M

Peuneuphon Haba

Mulai kamoe alih aksara Karangan Ulama Krueng Kale, poh 3 seupot uroe Jum’at, 8 Puwasa 1439 atawa 8 Ramadhan 1439 H bertepatan 25 Mei 2018 M. Bunoe poh 10.50 s/d 12.45 (jak-duek ngon woe) ngon Bg Ih lonjak kunjong u rumoh Bapak Ramli A.Dally yang meninggal bak Senin. Semoga beulam ampunan Allah Swt!. Meunan cit, mudah-mudahan buet seumalen nyoe beurijang seuleusoe, Aminn!. Patut kami jelaskan, masih ada beberapa kata dalam nazam ini yang belum diketahui maknanya, insya Allah pada cetakan ulang akan kita perbaiki dengan bantuan para peminat bahasa dan sastra Aceh!.

Hikayat Bahsa Jawoe

‘Ajaeb Subhanallah, nyoe lon kisah bahsa Jawoe

Saboh padan ban atoran, lon boeh bangon ban meuduek adoe

Bangon lagee sang hikayat, sanjak teupatban ato droe

Teubiet pucok diujong bak,jroh that rampak bungong geutoe

 

Reumbang laku keunong sanjak, jeuet keugalak ureueng beuet Jawoe

Reubang bangon keunong canek, beudoh reunek gule rampoe

Tabeue masen meungna reunek, bak nyum-nyum ek tamakeuen troe

Leumak santan mameh manisan, tapeulawan beurang kapeue

 

Meuseuki tapeh taboeh keunan, jan tamakeuen mameh hansoe

Meunankeu tamse ureueng keumarang, meunghan reumbang mitsoe pakoe

Keunong lagee reumbang padan, beurang kaban pi geupakoe

Bak ureueng ngeut lom ngon dungee, meunggot lagee ji meurunoe

 

Adat tatem beuta hafai, rijang takeunai Kitab Jawoe

Galak jipham Bahsa Aceh,  makna sareh jiboeh keudroe

Meunggot matan gleh ngoh shurah, bukon ceudah aneukku nyoe

Amma bakdu dudoe nibak nyan, kheundak Tuhan bak uroe nyoe

 

Kulakee tulong ubak Allah, bahlon kisah Bahsa Jawoe

Lon puphon ngon nama Allah, ampon meu’ah deesya lon nyoe

Deesya ulon han teukhimat, sitimang brat langet bumoe

Bermula phon mengambil tatueng, telaga mon siang uroe

 

Jika beukit nyang juwa cit, bahwa bit-bit kemudian dudoe

Dahulu dilee minta lakee, dapat tateumei seorang sidroe

Tatkala  yohnyan nyang itu nyan, yaitu nyang nyan ini nyang nyoe

Hilang gadoh membasuh tasrah sentuh teupeh tangan jaroe

 

Lanjut jioh selesai habeh, hantar keubah liher takue

Maka teuma jikalau sangkira kain ija pakai tangui

Besar raya kecil ubit, sedikit bacut kembali tawoe

Nyang banyak le sesak  arat picik ubit bak teumpat nyoe

 

Berdiri tadong berjalan tajak, duduk taduek sendiri sidroe

Tenang teudong hening jeureungeh, suatu saboh beurangkapeue

Lari taplueng berhenti piyoh, percahya pateh beurangkasoe

Lihat kalon kelihatan leumah, batal hansah beurangkapeue

 

Mengetahui tathee waktu watee, berolh tateumei beurangkapeue

Hendak nafsu tanggung tame, kenal turi mengapa hanpeue

Masuk tamong keluar teubiet, kerja pubuet geunap uroe

Nyang ada na tiada tan, serta sajan beurangkasoe

 

Berbetulan teupat hadapan dinab, menjabat tamat beurangkapeue

Kanan unun belakang likot, lutut teuot gaki geutanyoe

Nyang kiri wie ruma bulee, rambut  ulee oek geutanyoe

Telinga geuliyueng mulut babah, lisan lidah nyang dahi dhoe

 

 

Bawah diyub kepala ulee, tukal palee heran laloe

Datang teuka bangkit beudoh,  menyapu sampoeh beurangkapeue

Segala dum sekalian bandum,  cincin incien soek dijaroe

Tinggi manyang rendah miyub,  nyang hampir rab ngon geutanyoe

 

Nyang jangan bek mehimpun sapat, makam teumpat duek geutanyoe

Menutup toep tiap2  jeuep2,  hubung sambat beurangkapeue

Pake beungeh peutang seupot, nyang gugur srotle u bumoe

Apabila proehai demikian, buni tasom daging asoe

 

Nyang sampai troeh lupa tuwo,  cucur sibu ie tamanoe

Nyang apa peue berapa padum,  nyang sungai krueng dalam nanggroe

Lindung padok sekali siblet,  nyang jalan rot tajak keudroe

Nyang sangat that buang taboih, tinggal kubahle disinoe

 

Nyang baik jroh nyang jatuh rhot, setelah lheueh bak teumpat nyoe

Nyang pada bak kepada ubak,  daripada nibak beurangkasoe

Bagi dibak menyahut seuot,mengucap seubut tunai jinoe

Bersamaan sajan segera rijang, pulang riwang beurangkapeue

 

Suruh tayue larang tatham, nyang lagi lom tabakeunoe

Kebajikan got kejahatan jeuheut, nyang jadi jeuetle disinoe

Nyang pipi mieng tanya tanyong, belum gohlom mimpi lumpoe

Minum tajeb makan pajoh,  terjemah pinah balek ninoe

 

Angkat beuot taangkat  boih, mana nyang toh menahan theun droe

Ingin hawa kuasa teuga, barang sebagainya nyang sa (ngon) nyoe

Nyang mauwalad meuturot-turot, nyang kelam seupot bak malamnyoe

Nyang tertib beumeuato, nyang kering tho  bah hana peue

 

Bujur panyang singkat paneuk, membaca tabeuet ngapa hanpeue

Adapun napih menilik tangieng, mula phon2 sekarang jinoe

Baharu  ubah gelincir reubah, palu tapoh siapa soe

Terlanjur silab risalah kitab, bunuh tatop beurangkasoe

 

Bersalahan hanasa inai gaca, engkau gata nyang aku droe

Kita gata mencari mita, kamu gata nyang kami droe

Tuntut mita garam sira, dikau gata nyang daku droe

Berkata tuto diam taiem, tertawa takhem menangis tamoe

 

Tanduk lungke gila pungo, laki2 ureueng lakoe

Keliling geunireng bermain meu’en, nyang  perempuan ureueng binoe

Hamparan tika celitera peugah,  isteri peurumoh suami lakoe

Pinggang keuieng hampar taleueng, menadah tatheun dua jaroe

 

Kanak2 nyang aneukmiet, nyang nyareng that nibak bunoe

Nyang  lama treb lalu tajak, barangsiapa beurangkasoe

Nyang terkadang untong2, lubang ruhung naung reului

Murah tabri nyang kikir kriet, meniaga meukat jual publoe

 

 

Ghani kaya papa gasien, sana sinan sini sinoe

Kesudahan lheueh mukaranah hadhe, sembelih tasie memakai tangui

Lampau leupah kasad  reukieh, tepi bineh mengulang tawoe

Daki kalang manakala adak, ngibar?  reudok mata uroe

 

Dingin sijuek panas tutong,  nyang padang blang jeub2 nanggroe

Hamba namiet sumpah caroet, rampas reubot pinjam tangui

Nyang tuan po hidup  hudep, nyang damping rab ngon geutanyoe

Terjemur adee memohon lakee, pengetahuan tathee benua nanggroe

 

 

Pergi tajak nyang pula lom, lutar tasrom beurangkasoe

Anugerah bri keluarga wareh, tidur taeh geunap uroe

Nyang lapar deuek dahaga grah, sembuh puleh nyang kenyang troe

Akbar besar asghar kecil, sunyi seungoe bak teumpat nyoe

 

Meungujung  seuon titah suroeh,  terafdhal jroh nibak bunoe

Sehelai sioen telanjang teulhon, mantu?  tuan beurangkasoe

Nyang tiga lhee sembilang sikureueng, kemarau khueng dalam nanggroe

Keunongsa hujan uap asap,  perusah peugot sugi sugoe

 

Seyogia jroh cerepu kawoh, limpah peunoh dalam nanggroe

Istinja bersuci lenyap gadoh,  nyang terang peungeuh hana padoe

Melompat tagrob undur surot, …tapet puji pujoe

Sisi bineh tipis lipeh, niah taweh bak teumpat nyoe

 

Perlehan bacut  lumpur leuhob, memenan sabet  citnyo meunoe

Nyang telur boh hayam manok, umbak riyeuek lam laot nyoe

Nyang sani  cut, balgham geuneuheuk, terdandan teureuk  oek geutanyoe

Nazar kaoy jilid kulet, bekas incit meringan phui

 

Unggas cicem tandas bagan, mashap Qur’an tameurunoe

Mengalir ile usaha mita, racun tuba dalam nanggroe

Jantan agam betina Inong, nyang susu mom beurangkasoe

Senantiasa beurangkajan, pergelangan aweuek jaroe

 

Nyang istighrak mehabiskan, tahu tuban beurangkapeue

Sekali peristiwa Siblet, dusta sulet beurangkasoe

Istimewa pula nyo nyolom, ibu tangan inong jaroe

Perkenan bri sangkaran cintra,  bayan nyata imsak theun droe

 

Sederhana peuteungahan, berajaran tameurunoe

Berdeham2 teugeurihem, banding tangieng  beurangkapeue

Mengadab  peunab nyang mau meu, matahari mata uroe

Rajin pham nyang lambung lhong, menyelam seunom mandi manoe

 

Nyang terang peungeuh dinding padok,  pelita panyot ngon talhoh droe

Rungga ruhung pelipis mieng,  busuk that khieng gigi gigoe

Terbuka teuhah lasa leumoh,  pukul tapoeh elok samlakoe

Terbakar tatot tunu tutong,  nyang liang ruhung dalam bumoe

 

Nyang kemih iek nyang tahi ek, kelingking gitek dibak jaroe

Betapa pakri  gerham  khem, buni tasomle geutanyoe

Semut sidom lumut siseuk, pegawai alat beurangkapeue

Sejahtera selamat ikan eungkot, belalang daruet binatang nyoe

 

Gasal ganje taulan rakan,  seteru lawan tunduk teukui

Perhumaan blang nyang peluh reuoh,  makan pajoh beurangkapeue

Berkelahi bantah berdakwat,  daki kalang dibak asoe

Kendaraan geuniduek sambran  jampu, gayung cinu taniet jaroe

 

Naik taek turun tatron,  nyang warkah  on beurangkapeue

Memegang tamat tiang tameh, esok singoh perkara peue

Nyang tetapi ngon melainkan, balek ninan nibak bunoe

Hansah do’a meuntan ngon syarat,  hansah ubat meungkon ngon toe

 

Meunankeu tamse nyang lon padan, pike tuan ban khaba nyoe

Insya Allah beuseulamat, uroe nyoe tamat Bahsa Jawoe

Kayee digle jroh that rampak, kukoh sibak keu bapeuen peutoe

Ureueng  areh sangat bijak,  jipham galak ban khaba nyoe

 

Ureueng buta nyang beuet Surat,  nyang ngo hikayat ureueng tuloe

Hana laku hana layak,  nyang hana hak bek tapakoe

Kayee raya hanle meuganong, bak beurunyong meubeurhala

Nyang han tupeue han jitanyong, thatkeu bingong meung jiiem droe

 

Ie lam laot hanle meuriyeuek, jinoe lam abeuek hana pade

Nyang na tuntut han jitem jeuet, nyang hana beuet malem keudroe

Kujak u cot roeh ateueh gle, kucok awe jeuet keutaloe

Meunan ‘ajab bak tapike, hate meurawe geunap uroe.[]